"คุณจะถูกเรียกว่าแม่" — แต่ คุณก็ยังเป็นคุณ · 12 เดือนหลังคลอดคือช่วงที่ร่างกายและใจต้องฟื้นฟู · บทความนี้ครอบคลุมทุกเรื่องที่แม่ใหม่ต้องรู้
01ร่างกายหลังคลอด
6 สัปดาห์แรกเรียกว่า "Puerperium" — ช่วงที่ร่างกายปรับกลับสู่สภาพก่อนตั้งครรภ์
- มดลูก — หดกลับขนาดเดิมใน 6 สัปดาห์
- น้ำคาวปลา (Lochia) — เลือดแดง → น้ำตาล → เหลือง · ปกติ 4-6 สัปดาห์
- ฮอร์โมน — เปลี่ยนแปลงเร็ว · ส่งผลอารมณ์ · ผม · ผิว
- ประจำเดือน — กลับมา 6-12 สัปดาห์ ถ้าไม่ให้นม · นานกว่าถ้าให้นม
02ดูแลแผล
คลอดธรรมชาติ (มี episiotomy หรือฉีกขาด)
- ทำความสะอาดด้วยน้ำอุ่นทุกครั้งหลังเข้าห้องน้ำ
- เปลี่ยนผ้าอนามัยทุก 2-3 ชม.
- นั่งบนหมอนรูปโดนัทช่วยลดปวด · ประคบเย็น 24 ชม.แรก
- แผลหายใน 2-3 สัปดาห์
ผ่าคลอด (C-section)
- เย็บด้วยไหมละลาย · ไม่ต้องตัดไหม
- ห้ามอาบน้ำลึกเกินสะดือ 2 สัปดาห์
- ห้ามยกของหนัก > 5 กก. นาน 6 สัปดาห์
- แผลหายใน 4-6 สัปดาห์
- ปวดมากขึ้น · บวมขึ้น
- มีหนอง/น้ำเหลืองออก
- ไข้สูงเกิน 38°C
- แผลแยก
03เต้านม + ให้นม
วันแรก ๆ
- เริ่มให้นมภายใน 1 ชม.หลังคลอด — น้ำนมแรก (Colostrum) สำคัญที่สุด
- ให้นมตามต้องการ (8-12 ครั้ง/วัน)
- เต้านมจะคัดวันที่ 3-5 — ประคบเย็นช่วย · ให้นมบ่อย ๆ
การวางท่าให้นมที่ถูก
- ปากลูกควรครอบลานนมส่วนใหญ่ (ไม่ใช่แค่หัวนม)
- ฟังเสียงกลืน — ถ้าได้ยิน = ดูดถูก
- ถ้าเจ็บหัวนม = ดูดผิดท่า ต้องปรับ
- หัวนมแตก — ใช้น้ำนมตัวเองทาช่วย · ถ้าไม่ดีขึ้นปรึกษาแพทย์
- เต้านมอักเสบ (Mastitis) — เต้านมแข็ง · แดง · ไข้ — ต้องไปหาหมอ ฟอร์มยาฆ่าเชื้อ
- นมน้อย — ให้นมบ่อย ๆ ดื่มน้ำมาก ๆ พักผ่อน ปรึกษานักโภชนาการให้นม
04สุขภาพใจหลังคลอด
Baby Blues (50-80% ของแม่)
เริ่มวันที่ 2-5 หลังคลอด · นาน 1-2 สัปดาห์ · อาการ: ร้องไห้ง่าย · หงุดหงิด · นอนไม่หลับ · กังวล · ไม่ต้องรักษา หายเอง
Postpartum Depression (10-15% ของแม่)
- เศร้านาน > 2 สัปดาห์
- หมดความสนใจในสิ่งที่เคยชอบ
- นอนน้อย/มาก เกินไป (ไม่ใช่จากลูก)
- กินน้อย/มาก เกินไป
- รู้สึกไร้ค่า · โทษตัวเอง
- คิดทำร้ายตัวเอง/ลูก — ต้องไปหาหมอด่วน
05น้ำหนัก + ออกกำลังกาย
เฉลี่ยลด 5-7 กก. ทันทีหลังคลอด (ลูก+รก+น้ำคร่ำ) · ที่เหลือลดช้าๆ · กลับสู่น้ำหนักเดิมใน 6-12 เดือน
- คลอดธรรมชาติ — เริ่มเดินเบา ๆ ได้ตั้งแต่วันที่ 2
- ผ่าคลอด — รอ 6 สัปดาห์ก่อนออกกำลังกายปกติ
- เริ่ม Kegel exercise ตั้งแต่วันแรก — ฟื้นฟูกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน
- ไม่ลดน้ำหนักเร็วเกิน ถ้าให้นมลูก — กระทบน้ำนม
06คุมกำเนิดหลังคลอด
ตกไข่กลับมาได้เร็วที่สุด 3 สัปดาห์ หลังคลอด · แม้ยังไม่มีประจำเดือนก็ตั้งครรภ์ได้ · ต้องวางแผนคุมกำเนิด
| วิธี | เริ่มได้เมื่อไร | ให้นมได้ไหม |
|---|---|---|
| Implant ฝัง | ทันทีหลังคลอด | ได้ |
| IUD ทองแดง | 6 wk หลังคลอด | ได้ |
| IUD Mirena | 6 wk หลังคลอด | ได้ |
| DMPA ฉีด 3 เดือน | 6 wk หลังคลอด | ได้ |
| ยาคุมรวม Estrogen | 6 wk + งดให้นมแล้ว | ลดน้ำนม |
| ยาคุม Progestin only | 3 wk | ได้ |
| ถุงยาง | หลังเลือดน้ำคาวหมด | ได้ |
07ตรวจหลังคลอด 6 สัปดาห์
- ตรวจร่างกาย · แผล · มดลูก
- ตรวจภายใน · ตรวจ Pap (ถ้าจำเป็น)
- คัดกรอง Postpartum Depression
- เลือกวิธีคุมกำเนิด
- ให้คำปรึกษาเรื่องเลี้ยงลูก · ให้นม · การกลับไปทำงาน
- เลือดออกมาก — ชุ่มแผ่นรองในเวลา < 1 ชม. หรือมีลิ่มเลือดใหญ่กว่ากำปั้น (Postpartum Hemorrhage)
- ไข้สูง > 38°C + หนาวสั่น + แผลเจ็บมาก/มีหนอง — ติดเชื้อหลังคลอด (Puerperal Sepsis)
- ปวดศีรษะรุนแรง + ตาพร่า + บวมเฉียบพลัน — Postpartum Pre-eclampsia (เกิดได้จนถึง 6 สัปดาห์หลังคลอด)
- หายใจสั้น + เจ็บอก + ปวดขาบวมข้างเดียว — ระวัง Pulmonary Embolism / DVT (โทร 1669 ทันที)
- คิดทำร้ายตัวเอง/ลูก + ซึมเศร้าหนัก + นอนไม่ได้นาน > 2 สัปดาห์ — Postpartum Depression / Psychosis ต้องพบจิตแพทย์ด่วน
08FAQ
ออกกำลังกายได้เมื่อไร
คลอดธรรมชาติ — เดินเบา ๆ ตั้งแต่ 1-2 วัน · ออกกำลังกายปกติ 4-6 wk · ผ่าคลอด — รอ 6-8 สัปดาห์ · เริ่ม Kegel ได้ตั้งแต่วันแรก
มีเพศสัมพันธ์ได้เมื่อไร
หลังเลือดน้ำคาวหมด + แผลหาย + รู้สึกพร้อม · ส่วนใหญ่ 4-6 สัปดาห์ · ต้องใช้ lubricant เพราะช่องคลอดแห้ง · คุมกำเนิดก่อนทุกครั้ง
น้ำนมน้อย — ทำยังไง
ให้นมบ่อยๆ ทุก 2-3 ชม. · ดื่มน้ำ 3 ลิตร/วัน · พักผ่อนเพียงพอ · กินอาหารครบ · ปรึกษาแพทย์ถ้ายังน้อย — มีตัวเลือกยาช่วยน้ำนม
ผมร่วงหลังคลอด — ปกติไหม
ปกติ · 40-50% ของแม่หลังคลอด · เริ่มเดือนที่ 3-5 · เป็น Telogen Effluvium · หายเองใน 6-12 เดือน · ทานวิตามินครบ
ตั้งครรภ์อีกครั้งได้เมื่อไร
WHO แนะนำ spacing 18-24 เดือน · น้อยกว่านี้เพิ่มความเสี่ยงคลอดก่อนกำหนด · ภาวะแทรกซ้อน · ใช้เวลาฟื้นฟูร่างกาย+จิตใจ
References
- ACOG Committee Opinion No. 736: Optimizing Postpartum Care. Obstet Gynecol. 2018;131(5):e140-e150. PMID: 29683911
- Bauer A, Knapp M, Parsonage M. Lifetime costs of perinatal anxiety and depression. J Affect Disord. 2016;192:83-90. PMID: 26707352
- Say L, Chou D, Gemmill A, et al. Global causes of maternal death: a WHO systematic analysis. Lancet Glob Health. 2014;2(6):e323-e333. PMID: 25103301
- ACOG Practice Bulletin No. 222: Gestational Hypertension and Preeclampsia. Obstet Gynecol. 2020;135(6):e237-e260. PMID: 32443079
- World Health Organization. Report of a WHO Technical Consultation on Birth Spacing. Geneva: WHO; 2007. WHO/RHR/07.1