Endometriosis คือเยื่อบุโพรงมดลูก (Endometrium) ที่ไป เติบโตนอกมดลูก — บนรังไข่ ท่อนำไข่ ลำไส้ กระเพาะปัสสาวะ แม้แต่ปอดในบางคน · ทุกเดือนเมื่อมีประจำเดือน เยื่อบุพวกนี้ก็ มีเลือดออก แต่ไม่มีทางออก ทำให้เกิดอาการอักเสบ · ปวด · เกิดพังผืด
01Endometriosis คืออะไร
ปกติเยื่อบุโพรงมดลูกควรอยู่ ในมดลูกเท่านั้น · แต่ในคนเป็น Endo เยื่อบุไป "เจริญเติบโต" นอกมดลูก · ทุกเดือนเยื่อบุพวกนี้ตอบสนองต่อ Estrogen เหมือนเดิม — หนาขึ้น → มีเลือดออก → อักเสบ → ปวด
"ปวดประจำเดือนเป็นเรื่องปกติ" — นี่คือคำที่ทำให้ผู้หญิงรอ 6-8 ปี กว่าจะรู้ว่าเป็น Endo · ปวดประจำเดือนรุนแรงที่ยา NSAID ไม่ช่วย ไม่ใช่เรื่องปกติ
02อาการ ห้ามมองข้าม
- ปวดประจำเดือนรุนแรง (Dysmenorrhea) — ที่ NSAID ไม่ช่วย · ต้องหยุดงาน/เรียน · ปวดข้างใดข้างหนึ่งเสมอ
- ปวดขณะมีเพศสัมพันธ์ (Dyspareunia) — ลึก ๆ · ปวดมากตำแหน่งซ้ายหรือขวา
- ปวดท้องน้อยเรื้อรัง (Chronic pelvic pain) — ไม่ขึ้นกับรอบเดือน · เป็นเดือน ๆ
- ถ่ายเจ็บ · ปวดเวลาขับถ่าย (Dyschezia) — โดยเฉพาะช่วงประจำเดือน
- ปัสสาวะเจ็บ (Dysuria) — ช่วงประจำเดือน · ไม่ใช่ติดเชื้อ
- มีลูกยาก — 30-50% ของผู้หญิงมีลูกยากเป็น Endo
- เลือดออกผิดปกติ — ระหว่างรอบเดือน · หรือ spotting นาน
033 ชนิดของ Endo
| ชนิด | ตำแหน่ง | อาการ |
|---|---|---|
| 1. Superficial | ผิวเยื่อบุท้อง · เพอริโตเนียม | ปวดประจำเดือนเป็นหลัก · มักไม่มี cyst |
| 2. Endometrioma (ช็อกโกแลตซีสต์) | ในรังไข่ | คลำได้ก้อน · มีลูกยาก · เห็นใน TVS |
| 3. Deep Infiltrating (DIE) | ลำไส้ · ท่อปัสสาวะ · เอ็น | รุนแรงที่สุด · ปวดถ่าย · ปวดปัสสาวะ · ต้องผ่าตัด |
04วินิจฉัยอย่างไร
- ซักประวัติอาการ — สำคัญที่สุด · แพทย์ที่ดีจะถาม 7 อาการข้างต้นทุกข้อ
- ตรวจภายใน — หาความเจ็บปวดที่ Cul-de-sac · เอ็น sacrouterine
- อัลตราซาวด์ TVS — เห็น Endometrioma · DIE บางตำแหน่ง
- MRI — ถ้าสงสัย DIE · ก่อนผ่าตัด
- CA-125 — ช่วย monitor · ไม่ใช้วินิจฉัย (เพราะมีในมะเร็งและภาวะอื่น)
- Diagnostic Laparoscopy — Gold standard · ใช้เป็นทางเลือกสุดท้าย · ESHRE 2022 บอกว่า วินิจฉัยและรักษาด้วยอาการ + อัลตราซาวด์ได้แล้ว
05ทางเลือกการรักษา
1. ยาแก้ปวด
- NSAID — Mefenamic acid, Ibuprofen · เริ่มก่อนปวด 1-2 วัน
- Paracetamol — ถ้า NSAID ใช้ไม่ได้
2. ฮอร์โมน (ตัวเลือกหลัก)
| ตัวเลือก | วิธีใช้ | เหมาะกับ |
|---|---|---|
| ยาคุมกำเนิด | กินต่อเนื่อง · ไม่หยุดให้มีประจำเดือน | First-line · ราคาประหยัด |
| Progestin (Dienogest) | กินทุกวัน | คนที่ใช้ Estrogen ไม่ได้ |
| Mirena IUD | ใส่ครั้งเดียวอยู่ 5-8 ปี | คนที่อยากระยะยาว |
| GnRH agonist (Leuprolide) | ฉีดทุกเดือน · 6 เดือน | รุนแรง · ก่อน IVF |
3. ผ่าตัด
- Laparoscopy — ผ่าตัดส่องกล้อง · เผา/ตัด endometriosis ออก
- Cystectomy — ลอกถุง Endometrioma · พยายามรักษารังไข่
- Bowel/Bladder resection — สำหรับ DIE รุนแรง · ทีมหลายสาขา
06Endo + อยากมีลูก
30-50% ของผู้หญิง Endo มีลูกยาก · แต่ หลายคนตั้งครรภ์ได้เอง · กลยุทธ์ขึ้นกับอายุและความรุนแรง
| อายุ + Endo | คำแนะนำ |
|---|---|
| < 35 · เริ่มต้น | พยายามเอง 6-12 เดือน · ถ้าไม่สำเร็จมาพบแพทย์ |
| < 35 · Endometrioma | ตรวจสาเหตุ · พิจารณา IUI · IVF |
| 35+ · ใดๆ | มาพบแพทย์ทันที · IVF เป็นทางเลือกหลัก |
| DIE รุนแรง | ผ่าตัด + IVF · ทีมเฉพาะทาง |
- ปวดประจำเดือนรุนแรงจน NSAID เต็มขนาดยังไม่ช่วย + ต้องหยุดงาน/เรียน — ไม่ใช่เรื่องปกติ
- ปวดท้องน้อยเฉียบพลัน + เป็นลม/อาเจียน — ระวัง endometrioma แตกหรือ ovarian torsion (ฉุกเฉิน)
- ถ่ายเป็นเลือดหรือปัสสาวะเป็นเลือดช่วงประจำเดือน — อาจเป็น DIE ที่ลำไส้/กระเพาะปัสสาวะ
- พยายามมีลูกเกิน 6 เดือนแล้วยังไม่สำเร็จ + ปวดประจำเดือนรุนแรง — อย่ารอ ตรวจหา endo ได้เลย
- ปวดขณะมีเพศสัมพันธ์ลึก ๆ จนต้องหยุด — อย่าทน นี่เป็น classic symptom
ปรึกษา Endometriosis
อัลตราซาวด์ละเอียด + ตรวจ pelvic + วางแผนการรักษา · ทีมแพทย์ที่เข้าใจ Endo
07FAQ
Endo รักษาหายขาดไหม
ไม่หายขาด · เป็นโรคเรื้อรัง · แต่ คุมได้ดีมาก · ฮอร์โมน + ผ่าตัด ช่วยให้คุณภาพชีวิตปกติ · หลายคนหายเองหลัง menopause (ฮอร์โมนลด)
ตั้งครรภ์ช่วยรักษา Endo จริงไหม
ระหว่างตั้งครรภ์อาการดีขึ้น (เพราะไม่มีรอบเดือน) · แต่ ไม่ได้รักษา · หลังคลอดอาการกลับมา · ไม่ควรตั้งครรภ์เพื่อรักษา
กินยาคุมยาวๆ ไม่ให้มีประจำเดือน — ปลอดภัยไหม
ปลอดภัย · ACOG รับรอง · เรียก "Continuous OC" · ใช้รักษา Endo มาตรฐาน · ไม่กระทบภาวะเจริญพันธุ์ระยะยาว
ผ่าตัด Endo ทำให้รังไข่เสียไหม
ถ้าทำที่ Endometrioma ได้รังไข่อาจเสียบ้าง (AMH ลด 10-30%) · ผ่าตัดโดยศัลยแพทย์ที่เชี่ยวชาญสำคัญที่สุด · ผ่าผิดเสียมากกว่า
References
- Becker CM, Bokor A, Heikinheimo O, et al. ESHRE guideline: endometriosis. Hum Reprod Open. 2022;2022(2):hoac009. PMID: 35350465
- Zondervan KT, Becker CM, Missmer SA. Endometriosis. N Engl J Med. 2020;382(13):1244-1256. PMID: 32212520
- Chapron C, Marcellin L, Borghese B, Santulli P. Rethinking mechanisms, diagnosis and management of endometriosis. Nat Rev Endocrinol. 2019;15(11):666-682. PMID: 31488888
- Vercellini P, Buggio L, Frattaruolo MP, et al. Medical treatment of endometriosis-related pain. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2018;51:68-91. PMID: 29530425
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Endometriosis and infertility: a committee opinion. Fertil Steril. 2012;98(3):591-598. PMID: 22704630